Frítekjumark er réttlætismál

Frítekjumark er réttlætismál

Enginn þingmaður getur vikið sér undan því að ganga hreint til verks og afgreiða breytingar á lögum um almannatryggingar áður en efnt er til kosninga. Stjórnarandstæðingar sem áður studdu ríkisstjórn „norrænnar velferðar“ sem skerti kjör eldri borgara og öryrkja verulega, hljóta að grípa tækifærið fegins hendi. Þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa undirgengist þá skyldu að láta eldri borgara og öryrkja njóta þess uppgangs sem er í efnahagslífinu. Þrátt fyrir að útgjöld ríkissjóðs vegna almannatrygginga hafi hækkað umtalsvert og kaupmáttur elli- og örorkulífeyris aukist mjög á kjörtímabilinu eru enn margir eldri borgarar og öryrkjar sem búa við þröng kjör.frítekjumark-mynd

Félagsmálaráðherra lagði fram frumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar síðastliðinn föstudag. Þegar þetta er skrifað hefur ekki verið mælt fyrir frumvarpinu sem byggist að mestu á tillögum nefndar, sem lengi var undir forystu Péturs heitins Blöndal. Nefndin – oft kölluð Péturs-nefndin – var skipuð fulltrúum helstu hagsmunasamtaka eldri borgara og öryrkja, aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélaga og allra þingflokka. Ég tók þátt í starfi nefndarinnar sem fulltrúi fjármálaráðuneytisins.

Einfaldleiki vs. markmið almannatrygginga

Það eru mikil vonbrigði að frumvarpið virðist hafa verið eins konar afgangsstærð hjá ráðherranum, sem hefur haft tillögur nefndarinnar undir höndum í hálft ár og gott betur. Frumvarpið snýr aðeins að eldri borgurum en ráðherra boðar í greinargerð að „sérstakt frumvarp sem lýtur að breytingum á örorkulífeyri, starfsgetumati og starfsendurhæfingu,“ verði lagt fram. Í samtali við Ríkisútvarpið síðastliðinn mánudag sagðist ráðherra vonast til að breytingarnar næðu fram fyrir kosningar. Raunhæft eru hins vegar litlar líkur á því sem er miður. Starfsgetumat er mikið hagsmunamál fyrir öryrkja og atvinnulífið allt.

Reglur almannatryggingakerfisins eru flóknar, ruglingslegar og með ósanngjörnum tekjutengingum. Fáir skilja núverandi kerfi að fullu. Frumvarp ráðherra mun leiða til einföldunar, gera kerfið gagnsærra og bæta hag þúsunda eldri borgara. Í bókun sem ég lagði fram og fylgdi tillögum Péturs-nefndarinnar bendi ég hins vegar á að „allar breytingar, hvort heldur þær sem nefndin leggur til eða aðrar á síðari stigum, verða að taka mið af því að almannatryggingakerfinu er fyrst og síðast ætlað að styðja við þá sem mest þurfa á aðstoð að halda, til lengri eða skemmri tíma“:

„Það er rétt og skynsamlegt að einfalda kerfið og gera það gagnsærra, en einfaldleikinn má ekki ganga gegn meginmarkmiði almannatrygginga og verða á kostnað þeirra sem verst standa.“

Frítekjumark

Frumvarp félagsmálaráðherra gerir ráð fyrir að grunnlífeyrir, tekjutrygging og sérstök uppbót til framfærslu, verði sameinuð í einn bótaflokk, ellilífeyri. Fjárhæð sameinaðs bótaflokks verður 212.776 krónur á mánuði. Heimilisuppbót til þeirra sem búa einir helst óbreytt. Tekjur eldri borgara verða meðhöndlaðar með sama hætti óháð uppruna (atvinnutekjur, fjármagnstekjur og lífeyrissjóðstekjur). Frítekjumörk verða afnumin en fjárhæð ellilífeyris skerðist um 45% vegna tekna frá öðrum en almannatryggingum en þó ekki greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði.

Flestar breytingarnar eru stórt skref í rétta átt fyrir eldri borgara. Eftir því sem ég hef kynnst almannatryggingum betur hef ég hins vegar sannfærst um að það sé ekki aðeins réttlætismál heldur einnig skynsamlegt að innleiða eitt frítekjumark ellilífeyris. Þannig er innbyggður hvati fyrir fólk til að bæta sinn hag án þess að vera refsað fyrir það. Slíkt kerfi er í anda stefnu Sjálfstæðisflokksins og því er nauðsynlegt að þingmenn flokksins leggi fram breytingatillögu þar sem frítekjumark er lögfest samhliða öðrum breytingum. Um leið er sleginn tónn – gefið ófrávíkjandi fordæmi við endurskoðun laga almannatrygginga er varðar öryrkja og upptöku starfsgetumats.

Eins og sést á meðfylgjandi töflu mun frítekjumarkið hafa veruleg áhrif á heildartekjur eldri borgara og, þegar þar að kemur, einnig er varðar öryrkja. Dæmin sem tekin eru miðast við 50 þúsund króna frítekjumark á mánuði og að viðkomandi hafi lífeyris- eða fjármagnstekjur. Heildartekjur þess sem hefur 50 þúsund á mánuði hækka um 23,5% frá því sem nú er. Ef viðkomandi er með atvinnutekjur nemur hækkunin tæpum 22% en mismunurinn skýrist af því að í gildandi reglum er gerður greinarmunur að eðli annarra tekna en þeirra sem koma frá almannatryggingum. Eftir því sem aðrar tekjur eru hærri því lægri verður hlutfallsleg hækkun heildartekna.

Með innleiðingu frítekjumarks verður eldri borgurum gert kleift að bæta sinn hag verulega. Þetta ættu þingmenn að hafa í huga þegar þeir ganga til þess verks að afgreiða frumvarp félagsmálaráðherra.

Kostnaðurinn er verulegur

Kostnaður við frítekjumarkið er verulegur en á móti er hægt að ganga rösklegar til verka við hækkun eftirlaunaaldurs. Frumvarp félagsmálaráðherra gerir ráð fyrir að eftirlaunaaldurinn hækki í áföngum í 70 ár á næstu 24 árum og er það í samræmi við tillögur Péturs-nefndarinnar. Í bókun með tillögunum undirstrikaði ég að gengið væri of skammt og að miklu skipti að hækkun lífeyrisaldurs kæmi til framkvæmda á ekki lengri tíma en næstu 15 árum. Um leið var bent á að stjórnvöld yrðu að meta kosti og galla þess að setja inn í lög ákvæði um reglubundna endurskoðun lífeyrisaldurs út frá lífaldri sem stöðugt verður hærri. Þannig ætti eftirlaunaaldur að hækka um ákveðið hlutfall af hækkun lífaldurs á 5-10 ára tímabili. Regla af þessu tagi tryggir ekki síst fyrirsjáanleika fyrir yngri kynslóðir.

Fyrir eldri borgara skiptir miklu að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að einstaklingum sé heimilt að fresta lífeyristöku til allt að 80 ára aldurs en um leið sé hægt að hefja lífeyristöku frá 65 ára aldri. Þá er opnað á þann möguleika að taka hálfan ellilífeyri frá lífeyrissjóði og fresta töku hins helmingsins sem hækki í samræmi við reglur viðkomandi lífeyrissjóðs og samhliða verði heimilt að fá hálfan ellilífeyri frá almannatryggingum.

Þessar breytingar gefa eldri borgurum aukinn sveigjanleika og eru til mikilla bóta. Verði frítekjumarkið innleitt með þeim hætti sem hér er lagt til, má fullyrða að um sé a
ð ræða mestu kjarabót eldri borgara í áratugi. Þeir sem lokið hafa góðu dagsverki eiga það inni hjá okkur sem erum yngri að tryggja að breytingarnar nái fram að ganga og að lögin taki gildi 1. janúar næstkomandi. Og því verður ekki trúað að mikil andstaða verði á þingi við að bæta hag þúsunda eldri borgara og marka um leið stefnuna við innleiðingu starfsgetumats.

Share
Share

Written by:

View All Posts
Follow Me :