„…að kveða þessa karla í kútinn“

„…að kveða þessa karla í kútinn“

Loksins segja margir, – æ nú byrja upphlaupin, nagið og þrasið hugsa sjálfsagt einhverjir. En óháð því hvort almenningur fagni eða ekki þá var Alþingi sett í gær í fyrsta skipti frá kosningum.

Aðstæður eru á margan hátt óvenjulegar. Tveir mánuðir eru frá kosningum. Þing hefur ekki komið saman frá miðjum júní fyrir utan dagpart í júlí til að lagfæra ágalla í lögum er varðar listabókstaf stjórnmálasamtaka. Við þingsetninguna sat hluti þingmanna óviss um stöðu sína þar sem beðið er eftir að kjörbréf þeirra verði annaðhvort staðfest eða gengið aftur að kjörborði í Norðvesturkjördæmi. Óvissunni verður vonandi eytt á morgun. Og þrátt fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir sitji fastir fyrir með aukinn þingmeirihluta hafa þeir ekki enn formlega myndað nýja ríkisstjórn. Úr því verður bætt í komandi viku.

Yfir þingsetningunni var skuggi Covid – takmarkanir, grímur og hraðpróf. Fyrsta verk nýkjörins þings er að taka ákvörðun um gildi kjörbréfa. Sú ákvörðun verður tekin undir hótunum frá þeim sem vilja þó ekkert meira en tryggja sér sæti í þingsalnum. Enginn þingmaður getur látið hótanir hafa áhrif á efnislega afstöðu til erfiðs máls. Ekki frekar en ráðherrar sem standa vörð um grunn borgaralegra réttinda og fá yfir sig svívirðingar og dylgjur frá embættismönnum. Þá virðast réttar upplýsingar ekki vera aðalatriðið.

Fáir náðugir dagar

Í pólitík er fátt öruggt en þó geta ráðherrar nýrrar ríkisstjórnar sem kynnt verður í komandi viku, verið nokkuð vissir um að þeir fá ekki marga hveitibrauðsdaga, ef nokkra. Ríkisstjórnarinnar bíða áskoranir, sumar erfiðari en aðrar. Fjárlagafrumvarp og fjármálastefna, sem byggja undir stöðugleika. Viðspyrna gegn Covid, þar sem gætt er að borgaralegum réttindum og tryggður aukinn viðnámsþróttur heilbrigðiskerfisins. Bætt samkeppnisstaða atvinnulífsins sem er forsenda þess að hægt sé að bæta lífskjör almennings í náinni framtíð.

Líkt og allar aðrar ríkisstjórnir mun ný samsteypustjórn þriggja ólíkra flokka standa frammi fyrir háværum kröfum um aukin útgjöld í flesta málaflokka. Það reynir því fljótt á pólitísk bein stjórnarþingmanna. Þeir verða að hafa burði til að hafna því að öll vandamál samfélagsins verði leyst með auknum ríkisútgjöldum en um leið viðurkenna hið augljósa að víða þarf aukið fjármagn, ekki síst í heilbrigðiskerfið. Auknum framlögum verður hins vegar að fylgja fast eftir með ríkari kröfum til opinbers rekstrar – um betri þjónustu og aukna skilvirkni. Aukin útgjöld til heilbrigðismála, verkefnatengd fjármögnun mikilvægustu stofnana, skila samfélaginu mestu ef það tekst að nýta kosti einkaframtaksins og tryggja samþættingu og samvinnu sjálfstætt starfandi aðila og hins opinbera í heilbrigðisþjónustu. Hið sama á við víðar, ekki síst í menntakerfinu.

Reynt á þolrifin

Ég veit að það mun oft reyna á þolrifin í ríkisstjórnarsamstarfinu, jafnvel meira en á síðasta kjörtímabili. Þá skiptir miklu að missa ekki sjónar af markmiðunum – gleyma ekki hugmyndafræðinni í þeirri fullvissu að þolinmæði og úthald eru nauðsynleg til að vinna að framgangi hugsjóna. Fyrir jafn óþolinmóðan mann og þann er hér skrifar verður því nauðsynlegt að rifja upp niðurlag Moggagreinar 1. júlí á síðasta ári: „Á stundum er betra að stíga lítið skref (jafnvel hænufet) í rétta átt en reyna að komast á leiðarenda í „sjömílnaskóm“ en festast í djúpu skófari tregðulögmálsins.“

Þegar ný ríkisstjórn tekur við völdum verður málasamningur eða stefnuyfirlýsing hennar kynnt opinberlega og forsætisráðherra fylgir fast á eftir með stefnuræðu. Sumt mun gleðja en annað ekki. Það er eðlilegt þegar komist er að sanngjarnri málamiðlun, þar sem tekið er tillit til þingstyrks.

Stefnuyfirlýsingar ríkisstjórna hafa verið misjafnar, jafnt að innihaldi og umfangi. Mér virðist sem tilhneigingin á síðustu áratugum hafi verið að lengja textann – yfirleitt á kostnað innihalds og skýrleika. Kannski ættum við í þessum efnum, eins og svo mörgum öðrum, að leita í kistur Ólafs Thors [1892-1964], forsætisráðherra og formanns Sjálfstæðisflokksins.

Matthías Johannessen, skáld og ritstjóri Morgunblaðsins í áratugi, segir í ævisögu Ólafs að gamansemin, – þessi glitrandi glettni, hafi verið eitt persónueinkenna hans. Ólafur var óhræddur að feta inn á nýjar brautir í stjórnmálum – beita vinnubrögðum og aðferðum sem fáum hafði hugkvæmst eða ekki haft pólitísk þrek til.

Þegar Ólafur gerði grein fyrir stjórnarmyndunarviðræðum 1950, hafði hann orð á hugmynd, sem sameinaði húmor og hugvitssemi. Hann lagði til að mynduð yrði samstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks án málefnasamnings. „Ég er nú eiginlega ekki eins fjarri því og sumir aðrir, að þannig eigi stjórnarmyndanir að vera (þ.e. án málefnasamninga). Þessir eilífu málefnasamningar, þar sem hver flokksbjálfi og heimspekingur í flokknum hleður upp metralöngum tillögum til þess að gera landið stjórnlaust sem allra lengst og þjóðinni sem mesta bölvun […] eru ekki eftirsóknarverðir. Ég er eiginlega með því að kveða þessa karla í kútinn og mynda stjórnir án langra málefnasamninga,“ sagði Ólafur á lokuðum fundi sjálfstæðisfélaganna í Reykjavík 15. mars 1950.

Share
Share

Written by:

View All Posts
Follow Me :