Valfrelsi í lífeyrismálum og aukið lýðræði


Mikill meirihluti Íslendinga er áhrifalaus eða áhrifalítill þegar kemur að því hvernig stórum hluta launa þeirra er ráðstafað og hvernig búið er í haginn fyrir eftirlaunaárin. Fæstir geta valið lífeyrissjóð nema þegar kemur að séreignarsparnaði og það er undantekning ef sjóðsfélagar eiga þess kost að hafa áhrif á það hverjir setjast í stjórn viðkomandi lífeyrissjóðs.

Pétur heitinn Blöndal, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, var baráttumaður fyrir lýðræðisvæðingu lífeyrissjóðanna. Fáir ef nokkrir þingmenn höfðu betri og dýpri skilning á mikilvægi lífeyrissjóðanna fyrir launafólk og efnahagslífið allt. Þeir voru (og eru) ekki margir utan þings með meiri þekkingu en Pétur Blöndal.

Þrisvar sinnum lagði Pétur fram frumvarp um aukið lýðræði í lífeyrissjóðunum. Fyrst árið 2011, þá 2012 og loks 2015. Í þriðja skiptið voru 16 meðflutningsmenn úr öllum flokkum nema Vinstri grænum. Eftir að Pétur féll frá tók Guðlaugur Þór Þórðarson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, málið upp og lagði fram að nýju undir lok árs 2015, ásamt fleirum.

Í greinargerð sagði Pétur meðal annars:

„Miklu varðar að stjórnir sjóðanna hafi skýrt umboð og skýra ábyrgð gagnvart þeim, sem eiga réttindin sem féð á að tryggja. Þannig er komið í veg fyrir áhættutöku og önnur sjónarmið en örugga ráðstöfun fjár sjóðfélaga.“

Bent var á mikilvægi þess að „þeir sem hafa beina hagsmuni af ávöxtun þessa fjár, þeir sem eiga réttindin sem fénu er ætlað að tryggja, þ.e. sjóðfélagarnir, komi beint að kosningu stjórna lífeyrissjóða“:

„Það leiðir líka til ábyrgari stjórnunar og ráðstöfunar fjár, þegar stjórnin þarf að svara sjóðfélögunum, eigendunum, einu sinni á ári fyrir aðgerðir sínar. Það leiðir svo aftur til betri arðsemi fyrir atvinnulífið í heild. Þess vegna er þetta frumvarp svo mikilvægt, en jafnframt mun það rekast á mikla hagsmuni þeirra sem núna sitja í stjórnum sjóðanna og þeirra sem skipa fólk í stjórnir lífeyrissjóðanna.“

SA og ASÍ á móti breytingum

Í huga Péturs var mikilvægt að launafólk fengi allar upplýsingar um verðmæti þeirra réttinda sem það hefði aflað sér með greiðslu í lífeyrissjóð og verðmæti þeirrar eignar sem að baki réttindunum standa:

„Þá kann skilningur fólks á gildi lífeyrissjóðsins síns að vaxa og jafnframt ósk um að hafa áhrif á hverjir stjórna og ráðstafa því mikla fé og hagsmunum sjóðfélaga, þ.e. heimilanna.“

Þegar Pétur lagði frumvarpið fram í fyrsta skipti kom það ekki til umræðu í þingsal og heldur ekki í annað skiptið. Árið 2015 var ein umræða og frumvarpinu var vísað til efnahags- og viðskiptanefndar en var ekki afgreitt þar. Eftir að Pétur féll frá og Guðlaugur Þór tók málið upp óskaði efnahags- og viðskiptanefnd eftir umsögnum frá 19 aðilum. Aðeins fjórir skiluðu umsögn.

Alþýðusamband Íslands, Landssamtök lífeyrissjóða og Samtök atvinnulífsins lögðust eindregið gegn þeim breytingum sem fólust í frumvarpinu. Andstaðan kom ekki á óvart og ekkert bendir til að afstaða forystumanna vinnumarkaðarins hafi breyst. Þar ganga þeir hins vegar ekki í takt við yfirgnæfandi meirihluta launafólks.

Meirihlutinn vill valfrelsi

Fréttablaðið greindi frá því síðastliðinn mánudag að samkvæmt skoðanakönnun sem Samtök um betri lífeyrissjóði lét gera vildu 97% landsmanna hafa frelsi til að velja sér lífeyrissjóð óháð stéttarfélagi. Litlu færri, eða 95%, telja rétt að sjóðsfélagar kjósi stjórnir lífeyrissjóðanna með svipuðum hætti og Pétur Blöndal barðist fyrir.

Árið 2001 lagði Hjálmar Árnason, þingmaður Framsóknarflokksins, fram frumvarp um valfrelsi í lífeyrissjóðum. Pétur Blöndal var meðflutningsmaður ásamt Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Jónínu Bjartmarz. Frumvarpið, sem náði ekki fram að ganga, gerði ráð fyrir að launafólk væri „frjálst að velja sér sjóð til að greiða í enda standist sjóðurinn allar almennar kröfur og skilyrði um rekstur lífeyrissjóða“.

Krafan um að launafólk komi með beinum hætti að því að móta stefnu lífeyrissjóðanna og hafi áhrif á það hverjir veita þeim forystu er skýr og vandséð er hvernig aðilar vinnumarkaðarins geti leyft sér að virða þá kröfu að vettugi. Slíkt leiðir aðeins til aukinnar tortryggni, vantrausts og óánægju.

Samtök atvinnulífsins og forystumenn verkalýðsfélaga standa frammi fyrir tveimur kostum. Annars vegar að standa fast gegn breytingum og auknum áhrifum sjóðsfélaga og hins vegar að hafa forystu um að móta nýja umgjörð um lífeyrissjóðina, þannig að sjóðsfélagar taki með beinum hætti þátt í að móta stefnuna, kjósa stjórnir og hafi frelsi til að velja lífeyrissjóð. Verði síðari kosturinn fyrir valinu er líklegt að aukin sátt verði um lífeyrissjóðina, um leið og staðið er vörð um öflugt lífeyriskerfi og samtryggingarhlutverk þess.

Eitruð blanda

Krafan um aukið lýðræði innan lífeyrissjóðanna verður að líkindum háværari eftir því sem umsvif sjóðanna verða meiri. Heildareignir sjóðanna námu 3.514 milljörðum króna um síðustu áramót, eða um 145% af vergri landsframleiðslu. Þannig eru lífeyrissjóðirnir stærri en íslenska hagkerfið. Og um völdin verður ekki deilt.

Í viðtali við Morgunblaðið síðastliðinn laugardag sagðist Bjarni Benediktsson forsætisráðherra hafa „miklar áhyggjur af því að lífeyrissjóðirnir séu orðnir jafnfyrirferðarmiklir í íslensku atvinnulífi og þeir eru í dag“:

„Þeir eru komnir með milli 40 og 50% af öllum skráðum hlutabréfum og eru orðnir mjög fyrirferðarmiklir víða annars staðar, bæði í óskráðum félögum og alls kyns sjóðum. Þeir eru í raun og veru leiðandi og berandi fjárfestar víðast þar sem eitthvað er að gerast nýtt í íslensku atvinnulífi í dag.“

Áhyggjur forsætisráðherra eru réttmætar. Lífeyrissjóðirnir eru komnir í ráðandi stöðu í íslensku atvinnulífi. Hættan er sú að völdin séu að safnast saman á hendur fárra sem halda um flesta taumana í stærstu fyrirtækjum landsins, allt frá bönkum til matvöruverslana, frá fjölmiðlum til flugfélaga, fjarskiptum til sjávarútvegs. Til verður eitruð blanda krosseignatengsla, þar sem raunverulegir eigendur fjármagnsins – launafólk – hafa lítil og jafnvel engin áhrif.

Slíkt er óheilbrigt, óréttlátt og gengur gegn öllum hugmyndum okkar um lýðræði.

Share