Þjóðkirkja í pólitík

Prestar þjóðkirkjunnar hafa oft og iðulega látið til sín taka í þjóðfélagsmálum – blandað sér inn í viðkvæm deilumál og jafnvel leitt umræðuna og mótað. Sumir hafa tekið skrefið til fulls, boðið sig fram til þings og sveitarstjórna til að eiga kost á að móta með beinum hætti þá umgjörð – lög og reglur – sem borgurunum er ætlað að starfa innan.

Sagan geymir dæmi um vígða menn sem létu til sín taka á sviði stjórnmála og áttu farsælan feril á Alþingi Íslendinga. Ég er svo gæfusamur að hafa kynnst ágætlega tveimur þessara góðu manna. Þeir áttu það sameiginlegt að berjast fyrir réttlátu samfélagi frjálsra manna, en aldrei nýttu þeir sér kirkjuna sem stofnun til að vinna pólitískum hugsjónum sínum fylgi. Þvert á móti. Þeir gerðu skýran greinarmun á þátttöku sinni í þjóðfélagsmálum og störfum sínum sem prestar í þágu safnaðarins. Ég dreg í efa að þeim hafi nokkru sinni komið til hugar að gera kirkjuna, sem þeim var trúað fyrir, að vettvangi til að berjast gegn því að lögum og reglum sé framfylgt eða hamla að þar til bærum stjórnvöldum sé kleift að sinna lögbundnum skyldum.

Í fótspor Jesú

Ekkert er óeðlilegt við að prestar, líkt og aðrar landsmenn, taki til máls í ræðu og riti. Það getur verið æskilegt að prestar láti í sér heyra, bendi á það sem miður fer og gefi ráð um hvernig staðið skuli að verki. Jafnvel er hægt að ganga svo langt að halda því fram að það sé hlutverk þeirra að gerast gagnrýnendur og feta þannig í fótspor Jesú frá Nasaret.

En það er eitt að gagnrýna, lýsa meinsemdum, draga fram óréttlæti og benda á það sem betur má fara, og annað að vinna beinlínis gegn því að lög nái fram að ganga í lýðræðisríki. Ekki verður annað séð en á síðustu vikum hafi íslenska þjóðkirkjan – sem nýtur verndar í stjórnarskrá – tekið ákvörðun um að leggja stein í götu embættismanna og grafa undan virðingu almennings fyrir lögum og reglum. Ef svo er komið verður illa undan því vikist að endurskoða samband ríkis og kirkju.

Í félagi með stjórnleysingjum

Agnes M. Sigurðardóttir, biskup yfir Íslandi, og Solveig Lára Guðmundsdóttir, vígslubiskup á Hólum, tóku til máls um flóttamannavandann á síðum Morgunblaðsins 11. júní síðastliðinn. Þar greindu þær frá fundi sem þær áttu með flóttafólki auk fulltrúa frá No Borders – samtökum stjórnleysingja sem berjast gegn landamærum þjóðríkja. Fundurinn fór fram á Biskupsstofu.

Það er á engan hátt hægt að gagnrýna biskupa fyrir að eiga fundi með flóttafólki og kynna sér frá fyrstu hendi aðstæður fólks sem af ýmsum ástæðum hefur neyðst til að yfirgefa heimaland sitt. En það má aftur á móti velta fyrir sér dómgreind forystumanna þjóðkirkjunnar að bjóða til fundarins fulltrúum stjórnleysingja.

Tilgangur skrifa biskupanna virðist tvíþættur. Annars vegar að gagnrýna stefnu stjórnvalda í málefnum flóttamanna og hins vegar að undirbúa beina þátttöku þjóðkirkjunnar í baráttu gegn því að lögum sé fylgt eftir af réttmætum stjórnvöldum. Í engu reyna þeir að finna lausn á þeim mikla vanda sem glímt er við, nema þá helst að opna landamærin líkt og No Borders-samtökin krefjast.

Lítil virðing

Agnes og Solveig Lára skrifa:

„Því er það okkar skoðun að Íslandi beri að skoða vel aðild sína að Dyflinnarreglugerðinni og ef ekki reynist unnt að segja sig frá henni, þá beri yfirvöldum að minnsta kosti að túlka hana rúmt.

Ísland hefur komist upp með að nota Dyflinnarregluna aðallega til að komast hjá því að veita flóttafólki hæli.“

Það er miður að biskupar þjóðkirkjunnar skrifi með þessum hætti. Athugasemd Björns Bjarnasonar, fyrrverandi dóms- og kirkjumálaráðherra, í dagbókarfærslu sama dag og umrædd grein birtist er réttmæt:

„Að biskupar skuli tala á þennan veg til embættismanna sem fara að lögum og alþjóðasamningum er ómaklegt. Ummælin eru í samræmi við þá undarlegu afstöðu að lög og reglur eigi ekki að gilda um þá sem koma á ólögmætan hátt til landsins. Þessi skoðun er á skjön við það sem vænta má af yfirvöldum þjóðkirkjunnar nema markmiðið sé að grafa undan virðingu fyrir lögunum. Það er markmið samtaka á borð við No Borders en þau eru oft skilgreind sem samtök stjórnleysingja.“

Griðastaður eða pólitískur vettvangur?

Biskuparnir gáfu upp boltann og hann var gripinn á lofti. Nokkrum dögum eftir að Agnes og Solveig Lára boðuðu að nú skyldi kanna hvort kirkjan gæti orðið griðastaður fyrir flóttafólk, varð Laugarneskirkja vettvangur átaka. Ákveðið var að hindra lögregluna við að framfylgja lögum.

Laugarneskirkja átti í orði að verða griðastaður fyrir tvo ólöglega flóttamenn en varð lítið annað en leiksvið pólitískra átaka, þar sem fjölmiðlar voru sérstaklega velkomnir. Allt til að gera stjórnvöld tortryggileg, grafa undan trúverðugleika lögreglunnar og byggja undir skoðanir stjórnleysingja um afnám landamæra.

Í samtali við Fréttatímann sagðist Agnes Sigurðardóttir biskup »slegin yfir því hvað kirkjunni var sýnd gríðarleg óvirðing með þessum aðförum«. Þar vísaði hún til þess að lögreglan hefði flutt flóttamennina nauðuga úr kirkjunni en þeim var vísað til Noregs á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Þar var lögum, stjórnsýslureglum og alþjóðlegum sáttmálum fylgt eftir.

Yfirmenn þjóðkirkjunnar hafa tekið ákvörðun um að berjast gegn því að lögum sé framfylgt og þess vegna var Laugarneskirkja notuð sem vettvangur pólitískra átaka í samráði við Biskupsstofu, að því er Agnes Sigurðardóttir staðfesti við Fréttatímann.

Hvernig bregst ég við?

Skrif Agnesar Sigurðardóttur og Solveigar Láru Guðmundsdóttur, marka töluverð þáttaskil í starfi og stefnu þjóðkirkjunnar líkt og atburðurinn í Laugarneskirkju undirstrikar. Kirkjan er ekki aðeins vettvangur heldur virkur þátttakandi í viðkvæmu pólitísku deilumáli. Spilað er á tilfinningar, horft framhjá staðreyndum og í engu reynt að finna lausnir. Þvert á móti er grafið undan lögmætum stjórnvöldum lýðræðisríkis.

Þjóðkirkjan skipar einstakan sess í hugum mikils meirihluta Íslendinga og hún nýtur sérstakrar verndar stjórnarskrár. Áhrifavald þjóna og kennimanna kirkjunnar er mikið. Vilji yfirmanna hennar stendur til þess að beita áhrifavaldinu gegn stjórnvöldum og stuðla að framgangi ákveðinna pólitískra hugmynda.

Spurningin sem ég stend því frammi fyrir er því þessi:

Hvernig á ég, sem ólst upp í þjóðkirkjunni, að bregðast við þegar mér er misboðið hvernig farið er með áhrifavald kirkjunnar?

Eitthvað segir mér að fleiri þurfi að svara þessari spurningu.

Share