Að éta banka og eiga hann


Það skal viðurkennt að ég hef aldrei áttað mig á því hvernig sumir ætla að fara að því að eiga kökuna en éta hana engu að síður. Gamli bakarameistarinn á Sauðárkróki – afi minn – hefði ekki skilið það heldur enda íhaldsmaður.

En þeir eru til sem eru sannfærðir eða reyna a.m.k. að telja sjálfum sér og öðrum trú um að ekkert sé auðveldara og engu skiptir þótt kakan sé í þokkabót veðsett. Í krafti þessarar sannfæringar skal sömu krónunni eytt tvisvar og helst oftar.

Ekki þarf að fylgjast lengi með umræðum á þingi til að átta sig á því að þar eiga nokkrir sér þann draum að ríkið verði ráðandi aðili á fjármálamarkaði um ókomin ár. Landsbankinn er þegar að mestu í eigu ríkissjóðs og eftir nokkrar vikur mun Íslandsbanki einnig verða ríkisbanki. Þar með rætist gamall draumur sem á árum áður var kenndur við sósíalisma.

Að eiga og éta banka

Svo eru þeir til sem hafa þá rómatísku sýn að ríkið eigi og reki banka sem gegni samfélagslegum skyldum, eins og það er kallað „samfélagsbanka” til að tryggja lægri vexti og víðtæka þjónustu.

Mælt er gegn sölu á 30% hlut ríkisins í Landsbanka, eins og að er stefnt í fjárlagafrumvarpi, með því að vísa til þess að bankinn skili góðri arðsemi og svo verði á komandi árum. Landsbankanum vilja þeir breyta í „samfélagsbanka” en varla verður arðsemin hámörkuð með þeim hætti. Ekki frekar en arðsemi Íbúðalánasjóðs sem skattgreiðendur hafa þurft að forða frá gjaldþroti með nær 62 milljörðum (á föstu verðlagi) á síðustu sex árum. Þeir fjármunir fóru ekki í velferðarkerfið. Verðmæti og arðsemi Landsbankans verður í öfugu hlutfalli við skyldur hans sem „samfélagsbanka” sem ætlað er að bjóða lægri vexti en markaðsvexti. Þannig á að éta bankann að innan en eiga hann eftir sem áður.

Helsti vandi ríkisins

Í sérstakri umræðu á Alþingi í liðinni viku um væntanlega sölu á hlutabréfum í Landsbankanum sagði Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra að ríkið stæði frammi fyrir gríðarlega stóru verkefni með Landsbanka og Íslandsbanka báða í fanginu:

„Að sjálfsögðu eru þetta gríðarlega stór verkefni og ég er ekki með neinar hugmyndir uppi um það að við getum selt allan Landsbankann og allan Íslandsbanka á næstu tólf mánuðum, auðvitað ekki. En stefnan verður að vera skýr og mér finnst allt of margir í þessari umræðu hér hafa slegið úr og í og sagt: Ja, ég er nú kannski ekki beint með ríkiseign, en það má skoða einkavæðingu en bara einhvern tíma seinna o.s.frv. Menn verða að fara að gera upp hug sinn í þessu. Í mínum huga eigum við að greiða niður skuldir. Hverjir 100 milljarðar kosta okkur að lágmarki 5 milljarða í vaxtabyrði og vaxtabyrði er helsti vandi ríkisins í dag.”

Hér er komið að kjarna málsins. Skuldir og þar með vaxtagreiðslur eru lamandi fyrir ríkissjóð og draga úr möguleikum til að lækka enn frekar skatta, auka framlög til heilbrigðismála og almannatrygginga, til löggæslu og innviðafjárfestinga.

Samkvæmt fjárlagafrumvarpi næsta árs nema vaxtagreiðslur ríkisins liðlega 74 milljörðum króna. Þetta þýðir að á átta árum frá 2009 hafa skattgreiðendur þurft að standa undir 649 milljörðum króna í vaxtagreiðslur. Þetta er lítillega hærri fjárhæð en heildarútgjöld ríkisins á síðasta ári. Eða með öðrum orðum:

Ríkið hefur glatað heilu ári í vexti á síðustu átta árum. Þetta jafngildir nær átta milljónum króna á hverja fjögurra manna fjölskyldu.

Að óbreyttu hefði mátt ætla að það væri meira kappsmál fyrir þingmenn að lækka skuldir ríkisins en að eiga og éta banka.

23 milljón skuld og ábyrgð

Samkvæmt ríkisreikningi námu heildarskuldir ríkisins í lok síðasta árs 1.492 milljónum króna, þar af voru 213 milljarðar vegna eiginfjárframlags ríkisins til bankanna. Auk þess námu lífeyrisskuldbindingar vegna B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga tæplega 436 milljörðum. Þá vantar nær 56 milljarða í A-deild, sem var þó komið á fót með þeim ásetningi að ekki myndaðist gat milli eiga og skuldbindinga.

Í lok síðasta árs var staðan því þessi:

Hver fjögurra manna fjölskylda skuldaði eða bar ábyrgð á liðlega 23 milljónum króna og greiddi tæpa ein milljón í vexti.

Stefna fjármálaráðherra er skýr: Það á að lækka skuldir ríkissjóðs og þar með létta vaxtabyrðina sem er „helsti vandi ríkisins í dag” og þar með íslenskra fjölskyldna.

Þannig eiga beinar skuldir ríkisins að lækka úr 75% af vergri landsframleiðslu í fyrra í 51% í lok næsta árs, meðal annars með sölu á eignarhlut í Landsbankanum og vegna bættar afkomu ríkissjóðs. Að frádregnum kröfum, handbæru fé og eignum, verða hreinar skuldir því aðeins 14% af landsframleiðslu, gangi áætlun fjárlagafrumvarpsins eftir.

Íslenskir kapítalistar

Með uppgjöri þrotabúa föllnu bankanna vænkast hagur ríkissjóðs enn frekar og það gefur möguleika á því að lofa landsmönnum að njóta þess með beinum og afgerandi hætti. Bjarni Benediktsson varpaði þeirri hugmynd fram á landsfundi Sjálfstæðisflokksins að „gera alla landsmenn að milliliðalausum eigendum í bönkunum”:

„Ég er að tala um að ríkið einfaldlega taki tiltekinn hlut, 5%, og einfaldlega afhendi hann landsmönnum.”

Í stað þess að velta fyrir sér hugmyndum um „samfélagsbanka” sem mun hitta skattgreiðendur í hausinn líkt og búmerang, ættu frjálslyndi þingmenn að taka undir með formanni Sjálfstæðisflokksins og vinna að framgangi hugmynda hans. Ýmislegt rennir stöðum undir að það kunni að vera skynsamlegt (að ekki sé talað um sanngirni) að ganga enn lengra ekki síst þegar haft er í huga að allur almenningur hefur tekið þátt í endurreisn fjármálakerfisins síðustu ár. Það væri einnar messu virði að athuga hvort ekki eigi að afhenda landsmönnum 5% á ári, næstu fjögur árin eða alls 20% hlut í Landsbanka og Íslandsbanka.

Það væri að minnsta kosti dálítið sætt ef það tækist að gera alla Íslendinga að kapítalistum og gera þeim kleift að taka skref til fjárhagslegs sjálfstæðis. En auðvitað eru þeir til sem finna því allt til foráttu.

Share