Krafa um skýrar hugmyndir

Víðtækar aðgerðir stjórnvalda til að draga úr efnahagslegum áhrifum kórónuveirunnar á heimili og fyrirtæki hafa verið mögulegar vegna sterkrar stöðu ríkissjóðs. Þrátt fyrir stóraukin útgjöld ríkisins á síðustu árum tókst að lækka skuldir sem eru og verða með því lægsta sem þekkist meðal ríkja OECD. Skynsamleg stefna í ríkisfjármálum skilaði árangri.

Seðlabankinn dregur upp ágæta mynd af umfangi aðgerðanna sem ætlað er að styðja við fyrirtæki og launafólk, örva efnahagslífið um leið og skotið er nýjum stoðum undir atvinnulífið. Með skattalegum aðgerðum, beinum fjárstuðningi, auknum fjárfestingum, umfangsmiklum endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar til að efla nýsköpun, er umfang ráðstafana í ríkisfjármálum talið yfir 350 milljarðar króna. Í Peningamálum bankans kemur fram að þetta samsvari 11,9% af vergri landsframleiðslu síðasta árs. Sé aðeins horft til aðgerða sem fela í sér bein áhrif á afkomu ríkissjóðs er umfangið um 4,2% af landsframleiðslu sem er svipað og stjórnvöld í Noregi og Danmörku hafa kynnt.

500 milljarða halli

Seðlabankinn reiknar með að samdráttur efnahagslífsins á þessu ári geti orðið um 8%. Rætist spáin er efnahagssamdrátturinn sá mesti hér á landi frá árinu 1920. Afleiðingar farsóttarinnar hefðu orðið mun alvarlegri fyrir heimili og fyrirtæki ef ekki hefðu komið til umfangsmiklar aðgerðir á sviði ríkisfjármála og peningamála en Seðlabankinn hefur gripið til róttækra aðgerða á því sviði og aldrei hafa vextir bankans verið lægri.

Ekkert er án kostnaðar og líklegt er að hallinn á ríkissjóði verði yfir 300 milljarðar króna á þessu ári. Á komandi ári má búast við hallarekstri, þótt efnahagslífið taki vonandi hressilega við sér líkt og flestir hagfræðingar eru sammála um. Samanlagður halli ríkissjóðs á þessu og næsta ári verður varla undir 500 milljörðum króna, að óbreyttu.

Eins og við var að búast eru margir með einfaldar lausnir á vandanum. Það á að fjölga ríkisstarfsmönnum og hækka skatta á einstaklinga og fyrirtæki. Með öðrum orðum; auka á umsvif ríkisins og leggja þyngri byrðar á launafólk og fyrirtæki. Vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar, sem birt var í síðustu viku, breytir engu í hugum þeirra sem berjast fyrir aukinni ríkisvæðingu og telja að ríkið sé uppspretta og endir allra verðmæta.

109 þúsund manns

Niðurstöður Hagstofunnar sýna hve alvarleg áhrif kórónuveiran hefur haft á íslenskt atvinnulíf. Í apríl síðastliðnum voru rúmlega 22 þúsund færri starfandi á vinnumarkaði en í sama mánuði fyrir ári. Liðlega fimm þúsund fleiri voru án atvinnu og þeim sem eru utan vinnumarkaðar fjölgaði um 17.500. Alls voru rúmlega 62 þúsund utan vinnumarkaðar í apríl og nær 14 þúsund atvinnulausir. Alls tæplega 76 þúsund manns.

Samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar voru í apríl um 33 þúsund í skertu starfshlutfalli í hlutabótaúrræðum. Þetta þýðir að um 109 þúsund manns voru ýmist utan vinnumarkaðar, atvinnulausir eða í hlutabótastarfi. Þetta er um 42% af áætluðum mannfjölda 17-74 ára. Til lengdar stendur engin þjóð undir því að vinnuafl sé vannýtt með þessum hætti.

Verkefnið er því skýrt. Við þurfum að fjölga störfum – tryggja vinnufúsum höndum arðbær verkefni. Þau verkefni eru fyrst og síðast í viðskiptahagkerfinu en ekki innan veggja ríkisins.

Á komandi mánuðum, misserum og árum markast átakalínur stjórnmálanna ekki síst af viðhorfi til frjáls viðskiptalífs annars vegar og aukinnar ríkisvæðingar hins vegar. Alveg með sama hætti og tekist verður á um hækkun eða lækkun skatta, aukin ríkisútgjöld eða hagræðingu í ríkisrekstri.

Það mun reyna á okkur sem höfum staðið vörð um frjálsa samkeppni, sjálfstæða atvinnurekandann og frumkvöðulinn sem sækir fram í krafti nýrra hugmynda. Skipulega hefur verið grafið undan viðskiptalífinu með því að tortryggja allt og alla – ala á öfund í garð þeirra sem af dugnaði hafa byggt upp glæsileg fyrirtæki. Í framtíðinni verður varðstaða okkar að verða harðari, skipulagðari og markvissari en nokkru sinni áður. Í einfaldleika sínum eigum við að taka okkur stöðu með verðmætasköpun, fjölgun starfa og bættum lífskjörum.

Sérstakt fagnaðarefni

Með sama hætti verðum við að hafa pólitískt þrek til að standa gegn hugmyndum um aukin ríkisútgjöld og hafa burði til að berjast fyrir hagkvæmari nýtingu sameiginlegra fjármuna og eigna. Það verður fyrst og síðast gert með nýsköpun og nýrri hugsun í opinberum rekstri, útvistun verkefna og auknu samstarfi hins opinbera og einkaaðila.

Þessu tengt. Skilningur á nauðsyn þess að gæta hófsemdar í álögum á fyrirtæki og einstaklinga er takmarkaður. Við sem teljum nauðsynlegt að koma böndum á skattagleði hins opinbera þurfum auðvitað að draga fram staðreyndir. Halda því til haga að skattbyrði á Íslandi, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, er sú þriðja þyngsta í Evrópu að teknu tilliti til lífeyris- og almannatrygginga. En staðreyndir duga ekki, það þarf að setja þær í samhengi við lífskjör almennings. Við verðum að læra að setja skattheimtu og reglubyrði í samhengi við samkeppnishæfni atvinnulífsins, fjölda starfa og möguleika fyrirtækja til að standa undir góðum launum og bættum lífskjörum.

Í þeim efnahagslegu þrengingum sem við Íslendingar glímum við, líkt og aðrar þjóðir, er fátt til að gleðjast yfir. En í erfiðleikum leynast oft tækifæri eins og stjórnvöld hafa skynjað og því lagt aukna áherslu á stuðning við nýsköpun og fjölbreyttara atvinnulíf. Áskoranir komandi ára leiða einnig til þess að skarpari skil verða í stjórnmálum – krafa um skýrar hugmyndir verður meiri. Fyrir talsmenn atvinnulífsins, hófsemdar í skattheimtu og takmarkaðra ríkisafskipta er það sérstakt fagnaðarefni.

Share