Hinar mjúku og hlýju hendur sem faðma Ríkisútvarpið


Ríkisstjórnarmeirihlutinn hefur farið fremur mjúkum höndum
um Ríkisútvarpið þótt annað megi ætla af fréttum fjölmiðla, einkum
ríkismiðilsins sjálfs, og upphrópunum og stóryrðum stjórnarandstæðinga. Við
afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár gekk Alþingi enn og aftur þannig frá
hnútunum að staða Ríkisútvarpsins er tryggð og ójafnræði á fjölmiðlamarkaði
staðfest enn einu sinni.

Fátt bendir til þess að á yfirstandandi kjörtímabili verði
unnið að róttækri uppstokkun á ríkisrekstri fjölmiðla með það að markmiði að
efla innlenda dagskrárgerð og renna styrkari stoðum undir fjölbreyttan rekstur
einkarekinna fjölmiðla. Hafi einhverjir vonast til þess að stefna
Sjálfstæðisflokksins næði fram að ganga, er ljóst að þeir hafa ekki byggt vonir
sínar á traustu bjargi. Það er lítill pólitískur vilji innan ríkisstjórnarinnar
til að sjá slíkar vonir rætast, heldur þvert á móti að því er virðist.
Gæslumenn sérhagsmuna Ríkisútvarpsins eru víða en þó er ekki öll von úti.

Sinnuleysi í ráðstöfun opinbers fjár

Fyrir áhugafólk um öfluga og frjálsa fjölmiðla var
forvitnilegt að fylgjast með umræðum á Alþingi um fjárlög og Ríkisútvarpið. Í
öllu málþófinu höfðu fáir áhyggjur af veikri stöðu einkarekinna fjölmiðla eða
hvaða áhrif hún hefur á opna lýðræðislega orðræðu og nauðsynlegt aðhald að
stjórnvöldum, atvinnulífinu og öðrum helstu stofnunum samfélagsins. Í stagli –
sem virtist engan enda taka – höfðu þingmenn stjórnarandstöðunnar mestar
áhyggjur af Ríkisútvarpinu enda engin stofnun þeim kærari. Jafnvel Píratar, sem
hefði mátt ætla að hefðu ímugust á ríkisrekinni miðlun upplýsinga og frétta,
reyndust öflugir talsmenn Ríkisútvarpsins og gáfu öðrum stjórnarandstæðingum
ekkert eftir í þeim efnum.

Með sama hætti hlýtur það að vera áhyggjuefni fyrir listamenn
og áhugafólk um listir og menningu, hve margir þingmenn eru sinnulausir þegar
kemur að því að tryggja að þeir opinberu fjármunir sem varið er til að efla
listir, menningu og sögu landsins, nýtist sem best. Í málþófi fjárlaga fór
lítið fyrir umræðum um hvort vel sé farið með þá milljarða sem skattgreiðendur
leggja árlega fram til ríkisreksturs fjölmiðla. Engu er líkara en að það sé
aukaatriði enda sérstakt pólitískt markmið margra að slá öfluga skjaldborg um
Efstaleitið.

Mjúkar hendur

Samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar fékk Ríkisútvarpið 181
milljónar króna aukafjárveitingu á þessu ári og var sú ákvörðun staðfest í
fjáraukalögum fyrir nokkrum vikum. En þar með höfðu hinar mjúku hendur
ríkisstjórnarflokkanna ekki lokið verki sínu. Ríkisútvarpið fékk afhentar
eignir skattgreiðenda – lóðaréttindi – sem með sölu munu skila 1,5-2 milljörðum
króna sem nýta á til að lækka skuldir. Með þessu hefur efnahagur ríkismiðilsins
verið styrktur meira en dæmi er um á síðustu árum og um leið hefur styrkari
stoðum verið rennt undir reksturinn þar sem fjármagnskostnaður á, að öðru
óbreyttu, að lækka verulega. Um leið var staðan á fjölmiðlamarkaði skekkt enn
frekar.

Hendur stjórnarflokkanna sem umvefja Ríkisútvarpið eru ekki
aðeins mjúkar heldur einnig nokkuð hlýjar. Þótt ekki hafi verið fallist á
kröfuna um að hætta við lækkun skatta í formi lægra útvarpsgjalds, var ákveðið
að ríkissjóður legði fram 175 milljónir króna til Ríkisútvarpsins til eflingar
innlendrar dagskrárgerðar. Í nefndaráliti meirihluta fjárlaganefndar segir að
þessum fjármunum skuli „verja til að auka kaup Ríkisútvarpsins á efni frá
sjálfstæðum framleiðendum hérlendis“. Bent er á að á þessu ári sé gert ráð
fyrir að keypt verði efni frá sjálfstæðum framleiðendum fyrir 450 milljónir
króna. Þetta þýðir að á næsta ári er Ríkisútvarpið skuldbundið til að kaupa
innlent dagskrárefni fyrir 625 milljónir. Fyrir sjálfstætt starfandi kvikmynda-
og dagskrárgerðarfólk er skilyrði fjárlaganefndar fagnaðarefni.

Tilmæli til ráðherra

Í nefndarálitinu bendir meirihluti fjárlaganefndar réttilega
á að þessi tímabundna fjárveiting til Ríkisútvarpsins skekki samkeppnisstöðu
innlendra ljósvakamiðla enn frekar:

„Því er nauðsynlegt að mennta- og menningarmálaráðuneytið
marki stefnu til framtíðar um eflingu innlendrar dagskrárgerðar almennt þar sem
allir fjölmiðlar sitja við sama borð. Þar hlýtur að verða skoðað sérstaklega
hvort skynsamlegt sé að koma á fót sjálfstæðum dagskrárgerðarsjóði til að efla
innlenda dagskrárgerð sem yrði að stærstum hluta fjármagnaður með
útvarpsgjaldi. Meirihlutinn telur óumdeilt að frá menningarlegu sjónarmiði sé
mikilvægt að efla innlenda dagskrárgerð, jafnt í útvarpi sem sjónvarpi, og að
löggjafinn geti tryggt það án þess að afleiðingin verði aukinn kostnaður fyrir
ríkissjóð eða hækkun gjalda sem eru lögð á einstaklinga og lögaðila. Jafnframt
er nauðsynlegt að stuðla að jafnræði á fjölmiðlamarkaði og ýta undir
valddreifingu og fjölbreytni í dagskrárgerð.“

Það verður áhugavert að sjá hvort og þá hvernig hugmyndir
meirihluta fjárlaganefndar ná fram að ganga. Ekki verður síður eftirtektarvert
að fylgjast með því hverjir reyna að koma í veg fyrir að þær verði að
veruleika. Fyrir þann sem hér skrifar verður einnig forvitnilegt að komast að
því með hvaða rökum barist verður gegn jafnræði á fjölmiðlamarkaði og aukinni
valddreifingu og fjölbreytni í dagskrárgerð m.a. með því að sett verði ákvæði í
nýjan þjónustusamning við Ríkisútvarpið „um stighækkandi útboðsskyldu vegna
dagskrárefnis á samningstímanum“ líkt og segir í nefndaráliti fjárlaganefndar.

Tveir kostir

Mennta- og menningarráðherra ber ábyrgð á Ríkisútvarpinu. Ég
hef áður bent á það í greinum hér í Morgunblaðinu að ráðherra eigi um tvennt að
velja þegar kemur að framtíð Ríkisútvarpsins:

  • Hann getur sætt sig við óbreytt skipulag, þar sem ríkið
    keppnir við einkarekna ljósvakamiðla. Um leið þarf ráðherra að vera reiðubúinn
    til að beita sér fyrir því að ríkið leggi fyrirtækinu reglulega til eigið fé
    líkt og gert hefur verið og berjast fyrir óbreyttu eða jafnvel hækkun
    útvarpsgjaldsins á hverju ári.
  • Hann getur tekið ákvörðun um að beita sér fyrir því að
    ríkisrekstur í fjölmiðlun verði brotinn upp, lífi hleypt í einkarekna fjölmiðla
    og gefið um leið íslensku menningar- og listalífi gríðarlegt tækifæri.

Hugmyndir meirihluta fjárlaganefndar geta verið leiðarvísir
velji ráðherra síðari kostinn. Þær eru í takt við það sem Pétur heitinn Blöndal
lagði til, í félagi við nokkra þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Þær eru ekki ólíkar
tillögum sem ég lagði fram og birtust í tímaritinu Þjóðmálum vorið 2010.
Markmið þeirra tillagna er að að hleypa nýju lífi í innlenda kvikmynda- og
dagskrárgerð, gefa lista- og menningarlífinu vítamínsprautu og auka jafnræði á
fjölmiðlamarkaði.

Share