Í pólitískum skotgröfum læra menn ekkert

Freist­ing­in er greini­lega of mik­il. Ef hægt er að fella póli­tísk­ar keil­ur verður það létt­vægt í hug­um sumra hvort um leið sé grafið und­an íslenskum dóm­stól­um. Í stað yf­ir­vegaðrar umræðu um hvort og hvaða áhrif dómur Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu [MDE] í Lands­rétt­ar­mál­inu svo­kallaða, hef­ur á skip­an dóm­stóla hér á landi, er farið í póli­tísk­ar skot­graf­ir. Þetta er miður og geng­ur gegn hags­mun­um ís­lensks al­menn­ings og veik­ir þær undir­stöður sem rétt­ar­kerfið bygg­ir á. Sé uppi réttaró­vissa verður henni ekki eytt í skot­gröf­um.

Dag­inn eft­ir að niðurstaða MDE var kynnt ákvað Sig­ríður And­er­sen dóms­málaráðherra að stíga til hliðar. Með því vildi hún skapa vinnufrið svo hægt sé að taka nauðsyn­leg­ar ákv­arðanir inn­an dóms­málaráðuneyt­is­ins án þess að per­sóna henn­ar hefði þar trufl­andi áhrif. Í sam­tali við mbl.is sagði Sigríður að ákvörðun um að láta af embætti tæki mið af hinum póli­tíska veru­leika, en ekki þeim lög­fræðilega:

„Þetta er hinn póli­tíski veru­leiki. Ég ann dóm­stól­un­um of mikið til þess að láta það ger­ast að menn kunni að hengja sig á það að ég hafi haft aðkomu að þeim ákvörðunum sem þar verða tekn­ar.“

Ákvörðun Sig­ríðar var skyn­sam­leg og merki um styrk henn­ar sem stjórn­mála­manns. Niðurstaða meiri­hluta MDE bein­ist ekki aðeins að stjórn­sýslu Sig­ríðar And­er­sen held­ur er hún einnig gagn­rýni á Alþingi og Hæsta­rétt Íslands. Lukk­uridd­ar­arn­ir hafa hins veg­ar haldið áfram að grafa sín­ar skotgraf­ir.

Ögmund­ur Jónas­son, fyrr­ver­andi dóms­málaráðherra og þingmaður VG, hef­ur áhyggj­ur af því hvernig brugðist er við niður­stöðu Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins, sem var klof­inn í af­stöðu sinni. Í pistli á heimasíðu sinni skrif­ar hann meðal ann­ars:

„Það sem er verst, eða öllu held­ur mest ástæða til að hafa áhyggj­ur af, eru al­menn viðbrögð inn­an þings sem utan og ekki síst í ís­lensk­um fjöl­miðlum eft­ir dóm­inn. Þar er tek­in afstaða í óhugn­an­lega rík­um mæli eft­ir flokkspóli­tísk­um lín­um.“

Það er eðli­legt að Ögmund­ur velti því fyr­ir sér hvort „hinir málglöðustu og dóm­hörðustu þeirra á meðal haf[i] lesið dómsniður­stöðuna og ígrundað hana og þá ekki bara meiri­hluta­álitið held­ur og ekki síður minni­hluta­álitið?“

Fjög­ur atriði

Dómurum verður „ekki vikið úr emæbtti nema með dómi” samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar. Augljóst er hvers vegna þessi regla er sett. Með henni er verið að tryggja að dómarar séu sjálfstæðir og öllum óháðir.

Hér verður Lands­rétt­ar­málið ekki rakið enda ekki til þess rúm. En fernt er rétt að hafa í huga þegar því er haldið fram að niðurstaða MDE skapi réttaró­vissu hér á landi:

1. Sam­kvæmt 61. gr. stjórn­ar­skrár­inn­ar verður dómur­um „ekki vikið úr embætti nema með dómi, og ekki verða þeir held­ur flutt­ir í annað embætti á móti vilja þeirra, nema þegar svo stend­ur á, að verið er að koma nýrri skip­un á dóm­stól­ana“.

Aug­ljóst er hvers vegna þessi regla er sett í stjórn­ar­skrá. Með henni er verið að tryggja að dóm­ar­ar séu sjálf­stæðir og öll­um óháðir í störf­um sín­um enda skulu dóm­end­ur „fara ein­ung­is að lög­um“.

2. Í 2. gr. laga um mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu (62/​1994) seg­ir orðrétt: „Úrlausn­ir mann­rétt­inda­nefnd­ar Evr­ópu, mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu og ráðherra­nefnd­ar Evr­ópuráðsins eru ekki bind­andi að ís­lensk­um lands­rétti.“

3. Hæstirétt­ur Íslands hef­ur kom­ist að þeirri niður­stöðu að ann­mark­ar hafi verið á vinnu­brögðum dóms­málaráðherra og Alþing­is við skip­an dóm­ara við nýj­an Lands­rétt árið 2017. Þess­ir ann­mark­ar hafi hins veg­ar ekki áhrif á skip­an dóm­ar­anna sem all­ir full­nægðu skil­yrðum laga um hæfis­skil­yrði dóm­ara við Lands­rétt, þar á meðal „að telj­ast hæf til að gegna þeim í ljósi starfs­fer­ils og lög­fræðilegr­ar þekk­ing­ar“. Frá þeim tíma sem for­seti und­ir­ritaði skip­un­ar­bréf þeirra í júní 2017 „hafa þess­ir dóm­ar­ar notið þeirr­ar stöðu sam­kvæmt 61. gr. stjórn­ar­skrár­inn­ar að þeim verður ekki vikið úr embætti nema með dómi“.

All­ir dóm­ar­ar sem skipaðir voru í Lands­rétt voru tald­ir hæf­ir til að gegna embætti dóm­ara, af hæfn­is­nefnd.

4. Ísland hef­ur ekki af­salað sér dómsvaldi til er­lendra aðila.

Þegar öll þessi atriði eru höfð í huga er mér ómögu­legt að skilja hvernig hægt er að halda því fram að réttaró­vissa sé í land­inu eða efa­semd­ir séu um gildi þeirra dóma sem Lands­rétt­ur hef­ur kveðið upp. Skipt­ir engu hvaða dóm­ar­ar komu að máli. Ég ótt­ast að önn­ur sjón­ar­mið en þau sem byggj­ast á lög­um, liggi að baki þegar reynt er að skapa óróa og óvissu um rétt­ar­kerfið.

Breyt­ir engu um stöðu dóm­ara

Davíð Þór Björg­vins­son er dóm­ari við Lands­rétt en var áður dóm­ari við Mann­rétt­inda­dóm­stól Evr­ópu. Í júlí á síðasta ári skrifaði hann ít­ar­lega grein um Lands­rétt­ar­málið og hvaða hugs­an­leg áhrif niðurstaða Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins hefði á ís­lensk­an rétt. Niðurstaðan hans var skýr og af­drátt­ar­laus:

„Þá breyt­ir áfell­is­dóm­ur, ef svo fer, engu um að dóm­ur­inn yfir G stend­ur óhaggaður, enda er MDE ekki áfrýj­un­ar­dóm­stóll sem get­ur fellt dóma dóm­stóla ríkja úr gildi. Sá dóm­ur stend­ur nema mál G verði end­urupp­tekið eft­ir þeim regl­um sem gilda á Íslandi um end­urupp­töku mála. Þá hef­ur áfelli á hend­ur ís­lenska rík­inu ekki þau áhrif að úr gildi falli all­ir dóm­ar sem þeir dóm­ar­ar, sem ráðherra setti á list­ann í trássi við álit dóm­nefnd­ar, hafa átt þátt í að kveða upp. Munu all­ir þessi dóm­ar standa óhaggaðir eft­ir sem áður, nema mál­in verði end­urupp­tek­in.“

Þá bend­ir Davíð Þór á að áfell­is­dóm­ur Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins geti í engu breytt því að þeir fjór­ir dóm­ar­ar sem ráðherra gerði til­lögu um, eru áfram skipaðir „dóm­ar­ar við Lands­rétt og við þeim verður ekki haggað nema með dómi í máli sem ís­lenska ríkið höfðar gegn þeim“ í sam­ræmi við 61. gr. stjórn­ar­skrár­inn­ar:

„Vand­séð er aft­ur á móti á hvaða grund­velli það yrði gert, því þeir ein­stak­ling­ar sem þess­um embætt­um gegna hafa ekki annað af sér gert en að sækja um embætti sem for­seti Íslands skipaði þá að lok­um til að gegna. Þá gef­ur fram­ganga þeirra í starfi hingað til ekk­ert til­efni til máls­höfðunar gegn þeim.“

Lær­dóm­ur

Ekki verður hjá því kom­ist að skjóta niður­stöðu MDE til efri deild­ar réttarins. Það væri ábyrgðarlaust að gera það ekki.

Það er skýrt í ís­lensk­um lög­um að dóm­ar MDE eru „ekki bind­andi að íslensk­um lands­rétti“, enda höf­um við ekki fram­selt dómsvaldið til annarra landa eða yfirþjóðlegra stofn­ana. Slíkt framsal geng­ur gegn stjórn­ar­skrá og þar með full­veld­is­rétti Íslands. Meiri­hluti MDE hef­ur í reynd gert til­raun til að ýta rétt­bær­um – lög­leg­um – hand­höf­um rík­is­valds­ins á Íslandi til hliðar, allt frá ráðherra, til Alþing­is, frá for­seta lýðveld­is­ins til Hæsta­rétt­ar.

Hvort sem tekið er und­ir efn­is­lega niður­stöðu meiri­hluta MDE eða ekki, hljóta all­ir að standa vörð um sjálf­stæði ís­lenskra dóm­stóla og full­veldi lands­ins. Standi hins veg­ar vilji til þess að fram­selja æðsta vald um fram­kvæmd laga og rétt­ar til MDE eða annarra yfirþjóðlegra stofn­ana, verður ekki aðeins að breyta lög­um held­ur stjórn­ar­skrá. Hug­mynd­ir um full­veldi verða sett­ar til hliðar. Gegn slík­um hug­mynd­um mun ég alltaf berj­ast.

Óháð niður­stöðu efri deild­ar – taki hún málið á annað borð til efn­is­legr­ar meðferðar – er rétt og skylt að end­ur­skoða allt vinnu­lag við skip­an dóm­ara. Það verður ger­ast af yf­ir­veg­un til að eyða tor­tryggni og styrkja alla um­gjörð ís­lenskra dóm­stóla.

Ég hef og er enn sann­færður um að eng­in frjáls þjóð geti af­hent ör­fá­um einstak­ling­um vald til að skipa dóm­ara og skipt­ir engu hvort um er að ræða héraðsdóm, Lands­rétt eða Hæsta­rétt. Allra síst get­ur slíkt vald verið í höndum fá­menns hóps sem er ábyrgðarlaus af gjörðum sín­um og ákvörðunum. Þessi sann­fær­ing mín breyt­ir engu um að ég eins og aðrir, lærðir og leikn­ir, verð að hafa burði til að draga lær­dóm af reynsl­unni.

Við Ögmund­ur Jónas­son erum ekki sam­stiga í mörgu en við erum sam­mála um að all­ir sem „komið hafa að þessu ferli þurfi að draga sína lær­dóma“: Fram­kvæmda­valdið, lög­gjaf­ar­valdið, dómsvaldið, sér­fræðing­ar og hæfnisnefnd­ir. Slík­an lær­dóm er hins veg­ar ekki að finna í póli­tísk­um skotgröf­um og for­ar­pytt­um.

Share